سرگیجه و گوش

برای آن که ارتباط سرگیجه و گوش و همچنین سرگیجه های ناشی از گوش را بدانیم، باید ابتدا با خود سرگیجه و نشانه های دقیق سرگیجه آشنا شویم و سپس با بخش های مسئول حفظ تعادل در گوش و دستگاه شنوایی آشنا شویم. یکی از مهمترین انواع سرگیجه، سرگیجه های مرتبط با گوش هستند ولی آیا بین سرگیجه و احساس گیجی، تفاوتی وجود دارد؟ کدام نوع از سرگیجه ها مرتبط با گوش هستند؟ اشکال در عملکرد کدام قسمت های گوش موجب بروز سرگیجه و اختلال تعادل می گردد؟

۱- بیماری های دستگاه تعادلی گوش
۲- علل سرگیجه و عدم تعادل 
۳- ارزیابی سرگیجه و عدم تعادل 
۴- توانبخشی و درمان سرگیجه

 

عدم تعادل چه زمانی رخ می دهد؟

عدم تعادل، منگی، سبکی سر یا گیجی (dizziness) اصطلاحی غیر اختصاصی است، که اغلب توسط بیماران مبتلا به اختلالات تعادلی برای توصیف علائمشان بکار می‌رود. گیجی سومین شکایت رایج بیماران سرپایی است و شیوع آن در طول زندگی در جمعیت عمومی ۲۰ تا ۳۰ درصد تخمین زده شده است و در جمعیت مسن شایع تر است و تعداد بالاتری از سالمندان مبتلا به اختلالات تعادلی هستند. مصرف داروها، ضربات به سر، اختلالات دستگاه عصبی، اختلالات متابولیک و سیستمیک از کم خونی تا اختلالات پیچیده تر می توانند باعث گیجی شوند. گیجی به حس عدم تعادل، سبک سری، سنگینی سر، سیاهی رفتن چشم و… اتلاق شده است. تجربیات نشان داده است که این بیماران اغلب دچار وسواس در مراجعه به متخصصین می شوند و به طور میانگین به ۵ متخصص مراجعه می کنند. متخصصین گوش و حلق و بینی، شنوایی شناسان، متخصصین اعصاب و متخصصین قلب و عروق مهمترین نقش را در ارزیابی این بیماران دارند. علل گیجی غالبا خوش خیم اند اما درصد کمی از آنها اختلالات جدی و تهدید کننده‌ی حیات (مانند بیماری های عروق مغزی، تومورهای حفره خلفی مغز) می باشند.

سرگیجه چیست؟

اما از سوی دیگر، سرگیجه به احساس دوران واقعی اتلاق می شود. در سرگیجه فرد حس می کند محیط در حال چرخش است یا حس می کند خودش به دور محیط می چرخد. سرگیجه واقعی معمولا در اختلال دستگاه دهلیزی گوش داخلی دیده می شود. همانطور که در صفحه آشنایی با ساختار گوش در سایت شنوایی و تعادل ایرانیان ملاحظه کردید، دستگاه دهلیزی بخشی از گوش داخلی است که شامل اتریکول، ساکول و سه مجرای نیم دایره ای است. اتریکول و ساکول مسئول درک و کشف شتاب خطی (مانند جاذبه) می باشند و مجاری نیم دایره ای قادرند سرعت های زاویه ای را در سه جهت مختلف کشف کنند.

اختلال در هریک از قسمت های این دستگاه می تواند باعث سرگیجه و عدم تعادل شود.

ناتوان کننده ترین پیامد گیجی و سرگیجه زمین خوردن یا پدیده falling است. سالانه ۱/۳ سالمندان حداقل ۱ بار زمین می خورند که از این میان ۱۰٪ تا ۲۰٪ موارد منجر به آسیب، بستری شدن در بیمارستان و حتی مرگ می شود. با افزایش سن دفعات زمین خوردن افزایش می یابد که این امر، لزوم ارزیابی های سرگیجه و سپس توانبخشی یا درمان سرگیجه را بارز می سازد.

بنابر مطالب استخراج شده از مقاله دکتر ضمیری، متخصص حوزه شنوایی و تعادل، گیجی و سرگیجه از سن کودکی تا افراد مسن دیده می شود. فرد دچار سرگیجه معمولا تحت ارزیابی های خاصی قرار می گیرد. این ارزیابی ها شامل آزمایش خون، تصویر برداری، ارزیابی هورمونی، ارزیابی قلبی عروقی شامل اکو، نوار قلبی و آنژیوگرافی، ارزیابی دستگاه عصبی و ارزیابی بینایی و ارزیابی دستگاه دهلیزی شامل ارزیابی اکولوموتور (oculomotor)، کالریک (caloric) و آزمون های وضعیتی یا positional و positioning (مجموعه آزمونهای VNG یا videonystagmography) و پوسچروگرافی (posturography) … است.

 

عدم تعادل و سرگیجه ناشی از چیست؟ 

  

تعادل و اختلال در آن، که عموما سرگیجه نامیده می شود، از شایع ترین عوامل مراجعه افرد به مراکز درمانی است. بخش سرگیجه و تعادل یکی از بخش های مهم در کلینیک های شنوایی و تعادل در تمام دنیا، محسوب می گردد که خدمات شایان ذکری را برای بهبود کیفیت زندگی در اختیار مراجعان قرار می دهد. یکی دیگر از وظایف مهم دستگاه شنوایی-تعادل که به واسطه مجاورت با گیرنده ها و اعصاب شنوایی وجود دارد، نقش آن در حفظ تعادل است. 

گیرنده های تعادلی در گوش داخلی، شامل مجاری نیم دایره ای و اوتریکول و ساکول می باشند که حفظ تعادل بدن در حین حرکات چرخشی و عمودی/افقی را  باعث می گردند.

تعادل ما ناشی از همخوانی اطلاعات این گیرنده های تعادلی گوش یا دهلیزی با اطلاعات بینایی و حس عمقی در بدن است. هر نوع عدم تطابق در این اطلاعات، منجر به مشکلات سرگیجه و تعادل می گردد.

شنوایی شناسان با ارزیابی های ویژه الکتروفیزیولوژیک مانند ECochG ,VEMP و مجموعه ارزیابی های VNG، قادر به ارزیابی صحت یا ایراد در عملکرد گیرنده های تعادلی یا دهلیزی و درصورت نیاز، توانبخشی یعنی سازش یا جانشینی آن بخش آسیب دیده هستند که در کلینیک های سرگیجه و تعادل انجام می شوند

معرفی کوتاهی از این آزمون ها که سرگیجه و تعادل را بررسی می کنند، در ادامه خواهیم داشت.

آزمون های بررسی تعادل و سرگیجه

آزمون ECochG

الکترو کوکلئوگرافی روشی برای ثبت پاسخ های الکتریکی حلزون است که برای تائید پتانسیل های برانگیخته حلزون و ارزیابی عصب یا پتانسیل فعالیت مرکب عصب شنوایی بکار می رود. ECochG  از دو پتانسیل  حلزونی برانگیخته  با صوت (میکروفونیک حلزونی یا CM و پتانسیل تجمعی یا SP) و پتانسیل عمل مرکب (CAP) عصب هشت مغزی تشکیل شده است.

این آزمون در مواردی مانند تقویت موج یک ABR در صورت وجود کم شنوایی یا شرایط نامناسب ثبت پاسخ، ارزیابی و پایش فعالیت حلزون و عصب شنوایی در جراحی هایی که شنوایی محیطی را تحت تاثیر قرار می دهد و تشخیص نوروپاتی شنوایی و تشخیص ارزیابی و پایش بیماری منییر و روند درمان آن کاربرد دارد. نسبت دامنه SP وAP، معیاری برای تشخیص و پایش بیماری منییر/ هیدروپس اندولنف است که در ۵۵ تا ۶۵ درصد افراد افزایش می یابد.

آزمون VNG

این آزمون شامل سه زیر گروه اصلی  است: آزمون های بررسی کننده سیستم اکلوموتور شامل آزمون های Traking ، Sacade ، Gaze ، Optokinetc که توانایی چشم ها در دنبال کردن اهداف بینایی را بررسی کرده و اختلال در آن ها می تواند نشان دهنده مشکلات نورولوژیکی و یا اختلال در مسیر ارتباطی بین سیستم وستیبورلار تا مراکز عصبی آن در مغز است که در این آزمون حرکات غیر ارادی چشم ها (نیستاگموس) بررسی می شود.

در بخش های دیگر آن، آزمون وضعیتی انجام می گردد که برای بررسی نیستاگموس های ناشی از حرکات سر و بدن طراحی شده است. مهمترین اختلالی که می توان با این آزمون ها بررسی کرد سرگیجه وضعیتی حمله ای خوش خیم است.

در انتها، آزمون کالریک است و اساس این آزمون انتقال هوای گرم یا سرد به گوش خارجی است که پاسخ را به دو شیوه ایجاد می کند. مکانیسم اول ایجاد تغییر در اندلنف است که توسط یک شیب دمایی ایجاد می شود و مکانیسم دوم انتقال مستقیم حرارت به آوران های عصب هشتم است. در اثر این انتقال دما نیستاگموس ایجاد می شود که در افراد سالم در هر گوش یکسان می باشد و اطلاعات مفیدی را در اختیارات وستیبورلار یک طرفه یا دو طرفه در اختیار می گذارد.

شنوایی شناسان به عنوان متخصصان حوزه اختلالات شنوایی و دهلیزی / وستیبولار (تعادلی)، بعد از تفسیر نتایج ازیابی های تعادلی و شناسایی عامل اختلال، ارجاعات لازم و اقدامات توانبخشی تعادلی متناسب با اختلال در هر فرد را برنامه ریزی و اجرا می کنند.

توانبخشی دهلیزی – تعادلی

گاهی پس از اسیب حاد سیستم دهلیزی، جبران سیستم اعصاب مرکزی ضعیف است و همین امر باعث می شود که با وجود نبود تداوم اختلال عملکرد لابیرنت، سرگیجه و عدم تعادل ادامه یابد. به علاوه در برخی بیماران اختلال کنترل وضعیتی پیشرفت کرده است و در موارد خاص باعث عدم ثبات می شود. به طور معمول در این افراد، زمانی که برنامه های توانبخشی متناسب با نیازهای بیمار طراحی و توسط یک کادر مجرب اجرا شود، بسیار سودمند بوده و عامل پیشگیری از احتمال افتادن و آسیب های فیزیکی جدی می گردد. در بیشتر افراد بهبودی سریع و تقریبا  کامل است اما در برخی افراد علائم اختلال عملکرد دهلیزی دائمی می شود. بیماران مبتلا به اختلال  تعادل مزمن، کاندید اصلی برنامه های توان بخشی دهلیزی هستند و عموما برنامه توانبخشی دهلیزی، فعالیت هایی در جهت کاهش علائم است و روش درمان انتخابی به علائم بیماری بستگی دارد.

تمرینات توانبخشی در حیطه های مختلفی انجام می گیرد که شامل :

_ تمرین های تطابقی: فعالیت هایی با هدف بهبود رفلکس بینایی – دهلیزی که باعث می شود با حرکت سر،‌ لغزش تصاویر بینایی در سطح شبکیه کاهش یابد.

_ تمرین های عادتی: استفاده از حرکات تکرار شونده سر و بینایی به منظور کاهش علائمی که با حرکات خاص برانگیخته می شود.

_ تمرین های جایگزینی: به واسطه توانایی پلاستیسیتی و ساخت پذیری مجدد در دستگاه های عصبی، در موارد آسیب جدی به دستگاه دهلیزی، تصمیم بر جایگزینی حواس بینایی و حس عمقی با دستگاه آسیب دیده دهلیزی شده تا فرد بتواند با استفاده از اطلاعات همین دو دستگاه، تعادل مناسب را در اکثر وضعیت های مورد نیاز در زندگی روزانه کسب کرده و حداقل احتمال افتادن برای وی مطرح باشد.

_ تمرین های تعادل و گام برداشتن : فعالیت هایی برای بهبود توانایی های تعادلی ایستا و متحرک مانند بهبود گام برداشتن در شرایط محیطی متفاوت هستند. تمرین های این گروه برای حل مشکلات سرگیجه و تعادل، ممکن است شامل ترکیبی از تمرین های عادتی و تطابقی هم زمان با حفظ تعادل و گام برداشتن بیمار باشد.

ارسال یک پیام